Không phải đứa trẻ nào mất đi tài năng cũng vì thiếu cơ hội. Đôi khi, tài năng ấy từng xuất hiện rất rõ — nhưng đã bị người lớn liên tục bác bỏ, so sánh hoặc kéo con về một khuôn mẫu ba mẹ cho rằng là đúng.
Chúng ta thường hình dung tài năng giống như một món quà trời sinh: hoặc con có, hoặc con không có nhưng khoa học về phát triển tài năng cho thấy câu chuyện phức tạp hơn nhiều.
Trong Mô hình Phân biệt Năng khiếu và Tài năng – Differentiated Model of Giftedness and Talent (DMGT), nhà tâm lý học Françoys Gagné phân biệt giữa những khả năng tự nhiên ban đầu và những năng lực đã được phát triển thành tài năng thông qua quá trình học tập, rèn luyện và trải nghiệm có hệ thống.Tuy nhiên quá trình chuyển hóa ấy chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố bên trong như động lực, tính kiên trì, khả năng tự quản lý và cả những yếu tố môi trường như gia đình, giáo viên, bạn bè và cơ hội phát triển.
Điều đó có nghĩa có tố chất không đồng nghĩa với chắc chắn sẽ thành tài năng. Tố chất ấy có thể vẫn còn nhưng con đường để nó phát triển ngày càng hẹp lại. Vì vậy, khi nói ba mẹ có thể vô tình “vùi dập” tài năng của con, điều đó không có nghĩa một câu nói có thể xóa sạch một năng lực trong não bộ. “Vùi dập” ở đây là khi động lực, cơ hội trải nghiệm, niềm tin vào bản thân hoặc khả năng tiếp tục theo đuổi một thế mạnh dần bị thu hẹp.
DẤU HIỆU 1: Ba mẹ liên tục bác bỏ những điều con thực sự hứng thú
“Cái đó có ích gì đâu?” Có thể đây là một trong những câu nói quen thuộc nhất. Người lớn thường đánh giá sở thích của trẻ bằng một câu hỏi: “Nó có giúp con thành công sau này không?”
Nhưng trẻ em không khám phá khả năng của mình theo cách đó. Một đứa trẻ bảy tuổi không chơi đàn vì đang xây dựng hồ sơ nghề nghiệp mà con chơi bởi não bộ của con thấy hoạt động ấy thú vị. Và chính sự lặp lại tự nguyện ấy mới tạo ra hàng trăm, hàng nghìn giờ trải nghiệm nhỏ mà sau này có thể trở thành nền tảng của một năng lực lớn.
Khi một sở thích liên tục bị xem là vô ích, trẻ không chỉ nghe: “Hoạt động này không quan trọng.” Đôi khi trẻ còn tiếp nhận một thông điệp sâu hơn: “Điều mình thích không đáng được coi trọng.” Đó là lúc ba mẹ cần phân biệt giữa một sở thích nhất thời và một tín hiệu cần được quan sát. Không phải cứ con thích vẽ là phải cho con trở thành họa sĩ. Không phải cứ con thích hát là phải định hướng con trở thành ca sĩ. Ba mẹ chưa cần quyết định tương lai, chỉ cần đừng đóng cánh cửa tương lai của con quá sớm.
DẤU HIỆU 2: Ba mẹ dùng một đứa trẻ khác để chứng minh rằng con “chưa đủ tốt”
“Con nhìn bạn A xem.” Có lẽ rất ít ba mẹ so sánh con với ý định làm con tổn thương mà phần lớn chỉ muốn con cố gắng hơn. “Bạn được 9 điểm, sao con được 7?” “Em con tự giác thế mà con thì…” “Ngày bằng tuổi con, bố đã…”
Ba mẹ nghĩ mình đang chỉ cho con một hình mẫu nhưng trẻ sẽ tư duy thành điều rất tiêu cực: “Phiên bản hiện tại của mình chưa đủ tốt để được công nhận.” “Ba mẹ không hiểu, chả biết cái gì cả”
Khi nhìn từ góc độ của trẻ, việc cảm nhận mình bị cha mẹ so sánh hướng lên có liên hệ tiêu cực với động lực làm chủ nhiệm vụ, thông qua cách trẻ nhìn nhận chính mình. Vấn đề của sự so sánh không chỉ nằm ở cảm giác buồn mà nó khiến trẻ dần thôi đặt câu hỏi: “Mình đang tiến bộ như thế nào?” và thay vào đó liên tục hỏi: “Mình có bằng người khác không?” Hai câu hỏi này tạo ra hai con đường phát triển rất khác nhau. Một con đường hướng trẻ vào sự tiến bộ và một con đường trói buộc trẻ vào thứ hạng.
Nếu chúng ta lấy tốc độ phát triển của một đứa trẻ khác làm tiêu chuẩn, ba mẹ có thể vô tình bỏ qua một câu hỏi quan trọng hơn: “So với chính con của sáu tháng trước, hôm nay con đã tiến thêm ở đâu?”
DẤU HIỆU 3: Con chỉ cảm thấy mình “đáng tự hào” khi đáp ứng kỳ vọng của ba mẹ
Có một dạng áp lực không cần quát mắng, không cần đòn roi, thậm chí đôi khi xuất hiện dưới hình thức… lời khen. “Được 10 điểm thế này mới là con của mẹ chứ!” “Con mà đỗ trường này thì bố mẹ mới nở mày nở mặt.”
Điều đáng suy nghĩ nằm ở chỗ một đứa trẻ có thể vẫn rất ngoan, vẫn đạt điểm cao, vẫn làm đúng những điều ba mẹ muốn nhưng động cơ bên trong có thể dần chuyển từ: “Con muốn khám phá xem mình làm được đến đâu.” thành: “Con phải làm được để ba mẹ không thất vọng mắng chửi con.”
Ba mẹ hoàn toàn có thể kỳ vọng, có thể đặt tiêu chuẩn, có thể yêu cầu con chịu trách nhiệm nhưng trẻ cần biết một điều rất rõ: Kết quả có thể được đánh giá. Hành vi có thể cần điều chỉnh. Nhưng giá trị của con không biến mất chỉ vì hôm nay con chưa làm tốt.
DẤU HIỆU 4: Ba mẹ sợ con thất bại đến mức không cho con quyền được thử
“Đừng làm, con ngu lắm.” “Để mẹ làm cho nhanh.” “Môn này con yếu rồi, khỏi đăng ký.” “Học làm gì cho thừa” Một trong những điều đau nhất đối với quá trình phát triển tài năng không phải là thất bại mà là không có đủ cơ hội để thất bại bởi trước khi một đứa trẻ giỏi một thứ gì đó, con thường từng rất vụng về với nó.
Người chơi đàn giỏi từng bấm sai nốt, người nói trước đám đông tự tin từng nói vấp, người giỏi Toán từng giải sai. Tài năng không xuất hiện dưới dạng một sản phẩm hoàn chỉnh mà nó lớn lên qua: thử → sai → nhận phản hồi → điều chỉnh → thử lại.
Nghiên cứu của Haimovitz và Dweck cho thấy cách cha mẹ nhìn nhận thất bại có thể được trẻ cảm nhận rất rõ. Những cha mẹ xem thất bại chủ yếu như điều gây tổn hại có xu hướng tập trung nhiều hơn vào kết quả và khả năng; điều này liên hệ với việc trẻ phát triển niềm tin rằng trí thông minh mang tính cố định hơn.
Ba mẹ không cần biến mọi thất bại thành điều tích cực. Con buồn vẫn được buồn, con thất vọng vẫn được thất vọng nhưng thất bại cần được đặt đúng vị trí: Đó là dữ liệu của quá trình học, không phải bản án về năng lực của một đứa trẻ.
DẤU HIỆU 5: Ba mẹ đã chọn sẵn một phiên bản “thành công” rồi cố gắng đưa con vào đó
Đây có lẽ là cách tài năng bị chôn vùi khó nhận ra nhất bởi nó thường được tạo ra từ… tình yêu thương của ba mẹ. Ba mẹ từng vất vả nên muốn con có nghề ổn định. Ba mẹ từng bỏ lỡ cơ hội nên muốn con thực hiện giấc mơ mình chưa làm được.
Thế là rất sớm, cuộc đời của con giống như một kịch bản được định sẵn: Học trường này, giỏi môn kia, thi ngành đó, làm nghề này. Nếu thế mạnh của con tình cờ phù hợp với kịch bản, mọi thứ có thể rất thuận lợi. Nhưng nếu không? Con bắt đầu phải lựa chọn giữa hai thứ: Điều mình cảm thấy có ý nghĩa và điều khiến ba mẹ yên tâm. Điều này không có nghĩa ba mẹ phải nói: “Cuộc đời con, con muốn làm gì thì làm.” Trẻ vẫn cần định hướng, giới hạn và kinh nghiệm của người lớn.
Trước khi hỏi “Con có tài năng không?”, hãy hỏi: “Mình đã cho con đủ cơ hội để tài năng xuất hiện chưa?”
Có thể con chưa giỏi, con vẫn đang thử, thế mạnh của con chưa rõ đến mức người lớn nhìn thấy ngay và cũng có thể, thứ ba mẹ từng nghĩ là một “tật xấu” lại chứa một tín hiệu cần quan sát kỹ hơn. Đứa trẻ “nói nhiều” có thể đang phát triển rất mạnh về ngôn ngữ. Đứa trẻ “hỏi quá nhiều” có thể có mức độ tò mò và tư duy khám phá cao. Đứa trẻ “không chịu ngồi yên” có thể cần những phương thức học tập giàu vận động hơn..
Tất nhiên, không thể chỉ dựa vào một hành vi để kết luận tài năng nhưng chúng ta cũng không nên quá nhanh chóng biến một hành vi thành khuyết điểm trước khi hiểu điều gì đang nằm phía sau nó. Bởi đôi khi điều đáng tiếc nhất không phải là con không có tài năng mà là tài năng từng gõ cửa rất nhiều lần — nhưng người lớn đã không nhận ra đó là tiếng gõ cửa.
Ba mẹ đã thực sự nhìn thấy những tố chất đang ẩn phía sau hành vi của con?
Trong chương trình “Đánh thức tiềm năng trong con” sắp tới, Học viện Kim Cương sẽ giúp ba mẹ nhìn con qua một lăng kính sâu hơn về tố chất – năng lực – môi trường phát triển, đồng thời giới thiệu công cụ độc quyền “Giải mã tài năng trong con” giúp khám phá 8 tố chất nổi bật của trẻ. Đừng đợi đến khi con lớn mới hỏi: “Con thực sự giỏi điều gì?”
👉 Đăng ký tham gia “Đánh thức tiềm năng trong con” và trở thành những ba mẹ đầu tiên trải nghiệm công cụ đặc biệt này.
